کتیبه‌شناسی > داريوش / بيستون

داريوش / بيستون

(DB)
(برگرفته از فارسي باستان، رولاند گ. كنت/ترجمه سعيد عريان، پژوهشكده زبان و گويش با همكاري اداره كل امور فرهنگي، 1384)

كتيبه سه زبانه بهستان، روي يك صخره عمودي، در طرف چپ جاده اصلي كاروانرو از بغداد به تهران، حدود 65 مايلي نرسيده به همدان، مشرف به تنگه‏اي نوشته شده است. مجسمه‏ها و كتيبه‏هاي همراه، در اين صخره طبيعي، در بلنداي 225 پا (بطور مورب 322 پا)، بالاي جاده، كه 100 پاي پاياني آن داراي شيب تند و صخره‏اي دشوار براي صعود –و بخش پاياني آن داراي بريدگي مسطح است، بمنظور جلوگيري از دستيابي مخربين- بنابر فرامين داريوش كنده شده‏اند. پهنه مجسمه‏ها در قسمت چپ، پيكره ايستاده داريوش را همراه با دو تن از ملازمان در پشت سر، در حاليكه پاي راست او محكم بر روي پيكره بخاك افتاده گئوماتا قرار گرفته، در برمي‌گيرد. پشت سر گئوماتا، 9 نفر از شورشيان اسير شده، با دست‏هاي بسته شده در پشتشان و بندي به دور گردن كه همه را بهم متصل كرده، قرار دارند. در قسمت بالا، پيكره اهورامزدا[1] قرار گرفته است. كتيبه‏هاي فارسي باستان، عيلامي و اكدي بخش‏هاي آزاد پهنه و نيز حاشيه پايين و همينطور فضاهاي زيرين، راست، چپ و بصورت اريب زير و چپ آنرا اشغال كرده‏اند. اين كتيبه‏ها هم از فرسايش حاصله از سيلاب‏ها، و هم از لايه‏هاي انبار شده سنگ آهك بوسيله آب، در داخل و روي نشانه‏هاي كنده شده، آسيب ديده‏اند. بيشترين ويراني روي مجسمه‏ها، در دو جنگ جهاني، هنگاميكه سربازان از شاهراه پايين آن عبور كرده و از پيكره‏ها بعنوان هدف براي تيراندازي‏هاي بي‏دقت استفاده مي‏كردند، حاصل آمد.

نام بهستان زياد بكار رفته ولي املاء آن كه حد وسطي است ميان فارسي باستان «جايگاه خدا»، برابر آن به يوناني (Diodorus 2.13 βaγiσtavov و «بهستون»[2] جغرافيدانان عرب قرون وسطي[3]، فارسي نو «بيسِتون[4]» يا «بي‏ستون[5]» (يا حتي بيستون[6]، بدون واكه درافزوده؛ كه براساس واژه‌شناسي عاميانه از آن معني «بدون ستون» فهميده مي‏شود)، ضبط نشده است. كتيبه فوق براي نخستين بار در سال 47-1836 توسط ستوان (بعدها سرلشگر سِر) هنري. سي. راولينسون، بار ديگر در سال 1903 توسط ا. و. ويليامز جكسن استاد دانشگاه كلمبيا، كه عليرغم توفيق در يك بررسي ناتمام، توانست اولين عكس‏ها را از لبه باريك و زيرين كتيبه‏ها بگيرد، سپس در سال 1904 بوسيله ل. و. كينگ، و نيز ر. سي. تامپسون از بيرتيش ميوزيوم؛ و سرانجام در سال 1948 توسط جورج. جي. كامرون استاد دانشگاه ميشيگان، كه بررسي جامعي روي كل كتيبه، شامل متن عيلامي واقع در سمت راست پهنه مجسمه‏ها كه از پيش كاملاً ناخوانا مانده بود، انجام داد، مورد دستيابي، رونويسي و پژوهش قرار گرفت.

كتيبه بزرگ: متن فارسي باستان در 5 ستون، هر يك به ترتيب با 96، 98، 92، 92، 36 سطر زير پهنه مجسمه‏ها قرار دارد. ستون 5 در سمت راست واقع شده و از افزوده‏هاي متأخر است. متن عيلامي در دو نسخه آمده است، يك نسخه در 4 ستون مجموعاً 323 سطر، در سمت راست مجسمه‏ها قرار گرفته و آخرين ضميمه آن به ستون نخست كاهش يافته است (اين ظاهراً همان كتيبه ناخوانايي است كه سابقاً «متون مكمل» ناميده مي‏شد و هم‌اكنون براي نخستين بار توسط كامرون قرائت شده است) نسخه دوم عيلامي در 3 ستون، به ترتيب با 81، 85، 94 سطر، در سمت چپ متن فارسي باستان قرار گرفته و با 4 ستون نخست فارسي باستان تا پايان پاراگراف 69، برابري مي‏كند. ستون كوتاه 10 سطري واقع در بخ شبالايي و چپ پهنه مجسمه‏سازي شده، برابر عيلامي پاراگراف 70 فارسي باستان است. متن اكدي در يك تك ستون، در سمت چپ پهنه مجسمه‏ها، بر لبه پيش آمده گوشه داراي زاويه باز جهت پوشاندن دو وجه صخره، قرار گرفته است، و ترجمه پاراگراف 1-69 فارسي باستان را در بر داشته و شامل 112 سطر (سطرهاي 1-35 فقط در وجه پيشين، سطرهاي 36-112 در دو وجه كناري صخره) است.

11 كتيبه كوچك به داريوش و دشمنان اسير شده او مربوط است؛ اين كتيبه‏ها تا آنجا كه فضا اجازه مي‏داده، نزديك به شخصي قرار گرفته‏اند كه به آنها تعلق دارند. كتيبه a به داريوش مربوط است؛ تحرير فارسي باستان آن 18 سطر، تحرير عيلامي آن 10 سطر دارد و كتيبه فاقد تحرير اكدي است. كتيبه‏هاي همه سه زبانه هستند؛ متون فارسي باستان هر يك از 6 تا 12، متون عيلامي از 2 تا 8 و متون اكدي از 3 تا 4 سطر دارد. كتيبه k به فارسي باستان و عيلامي، همانند ستون 5 فارسي باستان، بعداً افزوده شده و در هر زبان داراي دو سطر است.

يك قطعه سنگ دولوريت[7] بابلي، بخش مكرر تحرير اكدي را كه برابر است با سطرهاي 55-85 و 69-72، در بر دارد.

اين مدارك همچنين به زبان آرامي، روي اسناد پاپيروي مربوط به الفانتين نيز، يافته شده‏اند.